Ngành dệt may và giày dép Việt Nam đã và đang khẳng định vị thế vững chắc trên bản đồ thương mại quốc tế. Tuy nhiên, để thực sự vươn mình mạnh mẽ và bền vững trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đầy biến động, định hướng phát triển công nghiệp dệt may và giày dép nước ta hiện nay không phải là chỉ tập trung vào gia công hay mở rộng quy mô sản xuất thuần túy. Bài viết này sẽ phân tích sâu hơn về những thách thức hiện tại và các giải pháp đột phá để ngành có thể nâng tầm chuỗi giá trị.
Ngành Da Giày Việt Nam: Thành Tựu và Thách Thức Tiềm ẩn
Việt Nam đã trở thành quốc gia sản xuất giày dép lớn thứ ba thế giới, chỉ sau Trung Quốc và Ấn Độ, đồng thời là nước xuất khẩu đứng thứ hai toàn cầu. Kim ngạch xuất khẩu của ngành đạt gần 24 tỷ USD vào năm 2023 và đang hướng tới mục tiêu 26 – 27 tỷ USD trong năm 2024, với 7 tháng đầu năm 2024 ghi nhận mức tăng trưởng 10,4% so với cùng kỳ, đạt 10,147 tỷ USD. Những con số ấn tượng này minh chứng cho năng lực sản xuất vượt trội và vị thế quan trọng của ngành da giày Việt Nam trên trường quốc tế.
Lợi thế về địa lý, nguồn lao động dồi dào và chính sách kinh tế mở cửa đã thu hút nhiều nhà đầu tư nước ngoài, biến Việt Nam thành một cứ điểm sản xuất chiến lược. Nhiều doanh nghiệp “đại bàng” đã chọn Việt Nam là nơi đặt nhà máy, tạo ra công ăn việc làm và đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, đằng sau những thành công đó là một thực tế đáng suy ngẫm: phần lớn sản phẩm xuất khẩu vẫn mang tính chất “Made in Vietnam” (sản xuất tại Việt Nam) chứ chưa phải “Brand of Vietnam” (thương hiệu Việt Nam).
Công nhân đang làm việc trong nhà máy sản xuất giày dép
Điều này dẫn đến giá trị gia tăng thấp và sự phụ thuộc lớn vào thị trường nước ngoài cùng các đơn đặt hàng gia công. Đây chính là một trong những điểm mấu chốt cho thấy định hướng phát triển công nghiệp dệt may và giày dép nước ta hiện nay không phải là chỉ dựa vào số lượng hay năng lực gia công đơn thuần, mà cần chuyển mình mạnh mẽ hơn.
Hạn Chế Của Công Nghiệp Hỗ Trợ và Sự Phụ Thuộc Nguyên Liệu
Một trong những khó khăn lớn nhất mà ngành da giày đang phải đối mặt là sự yếu kém của công nghiệp hỗ trợ, đặc biệt trong việc cung ứng nguyên liệu. Theo ông Nguyễn Đức Thuấn, Chủ tịch Lefaso và Chủ tịch HĐQT TBS Group, các doanh nghiệp chủ yếu tập trung vào khâu gia công mà chưa thực sự phát triển khâu nguyên phụ liệu. Điều này dẫn đến tình trạng phần lớn nguyên liệu phục vụ sản xuất xuất khẩu phải nhập khẩu từ các thị trường như Trung Quốc, Hàn Quốc và các nước ASEAN.
Sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu ngoại nhập không chỉ làm giảm giá trị gia tăng của sản phẩm mà còn gây trở ngại lớn trong việc đáp ứng tỷ lệ xuất xứ nội khối theo yêu cầu của các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) như CPTPP, EVFTA hay RCEP. Khi không thể chủ động về nguyên liệu, các doanh nghiệp khó lòng tối ưu hóa chi phí, linh hoạt trong sản xuất và đặc biệt là xây dựng bản sắc riêng cho sản phẩm của mình.
Các mẫu vật liệu da giày được trưng bày
Bên cạnh đó, Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên cũng nhấn mạnh rằng dù dệt may – da giày là hai trong số bảy ngành công nghiệp ưu tiên theo Chiến lược phát triển công nghiệp Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn 2035 (Quyết định số 879/QĐ-TTg ngày 9/6/2014), việc triển khai thực tế vẫn chưa đạt kỳ vọng. Nhiều doanh nghiệp vẫn sản xuất theo hình thức gia công, giá trị gia tăng thấp, chưa đủ thế và lực để tham gia sâu vào chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu.
Năng Lực Hạn Chế Khai Thác FTA và Chuyển Đổi Số
Mặc dù Việt Nam đã ký kết hàng loạt FTA mang lại nhiều cơ hội xuất khẩu, nhưng năng lực khai thác các cơ hội này của doanh nghiệp trong ngành còn hạn chế. Các rào cản về quy tắc xuất xứ, yêu cầu kỹ thuật và thông tin thị trường chưa được phổ biến rộng rãi, dẫn đến việc nhiều ưu đãi thuế quan bị bỏ lỡ. Điều này cho thấy định hướng phát triển công nghiệp dệt may và giày dép nước ta hiện nay không phải là chỉ dừng lại ở việc ký kết các hiệp định, mà còn phải là việc hỗ trợ doanh nghiệp tối đa để tận dụng hiệu quả các FTA.
Cùng với đó, mức độ tự động hóa, chuyển đổi số và phát triển sản xuất theo hướng bền vững, kinh tế tuần hoàn trong ngành vẫn chưa cao. Trong bối cảnh thế giới đang dịch chuyển mạnh mẽ sang kỷ nguyên công nghiệp 4.0 và sản xuất xanh, việc thiếu hụt đầu tư vào công nghệ hiện đại và quy trình sản xuất thân thiện với môi trường sẽ khiến các doanh nghiệp Việt Nam mất đi năng lực cạnh tranh.
Dây chuyền sản xuất giày hiện đại
Thêm vào đó, các quốc gia nhập khẩu lớn đang đặt ra những yêu cầu mới về trách nhiệm xã hội và môi trường ngày càng cao, điển hình như EPR (Mở rộng trách nhiệm nhà sản xuất) và CBAM (Cơ chế định giá carbon). Với độ mở lớn của nền kinh tế Việt Nam, những thay đổi chính sách này từ thị trường nhập khẩu sẽ tác động mạnh mẽ đến các doanh nghiệp trong ngành, đòi hỏi sự thích nghi và chuyển đổi xanh nhanh chóng.
Nguồn Nhân Lực và Quy Mô Doanh Nghiệp Nhỏ và Vừa
Những hạn chế về nguồn nhân lực cũng là một rào cản đáng kể. Tình trạng thiếu hụt lao động tại các vùng kinh tế trọng điểm, cùng với năng suất lao động chưa cao, đang đẩy chi phí nhân công lên nhanh chóng. Hơn nữa, chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng được yêu cầu về công nghệ và kỹ năng cần thiết cho một ngành công nghiệp hiện đại, dẫn đến sự cạnh tranh gay gắt về lao động.
Đồng thời, phần lớn các doanh nghiệp trong ngành dệt may và giày dép có quy mô nhỏ và vừa (SMEs), với khả năng tài chính hạn chế. Điều này gây khó khăn trong việc đầu tư vào công nghệ, nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới, cũng như tiếp cận các thị trường khó tính. Do đó, định hướng phát triển công nghiệp dệt may và giày dép nước ta hiện nay không phải là chỉ nhìn vào các doanh nghiệp lớn, mà cần có các chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho khối SMEs.
Buổi họp về định hướng phát triển ngành da giày
Bộ Công Thương cũng chia sẻ những khó khăn này và khẳng định rằng việc doanh nghiệp chủ yếu sản xuất gia công, giá trị gia tăng thấp, chưa đủ sức tham gia vào chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu là một tồn tại cần tháo gỡ.
Giải Pháp Đột Phá Để Nâng Tầm Chuỗi Giá Trị
Để ngành da giày – túi xách Việt Nam tiếp tục phát triển nhanh và bền vững, đóng góp tích cực hơn vào nền kinh tế, cần có những giải pháp đột phá. Một trong những kiến nghị quan trọng là xây dựng khu trung tâm giao dịch phát triển nguyên phụ liệu và đổi mới sáng tạo ngành thời trang Việt Nam tại Bình Dương. Đây sẽ là nơi kết nối, chia sẻ thông tin, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu, giải quyết bài toán phụ thuộc nguyên liệu.
Chính phủ và Bộ Công Thương cũng đã nỗ lực đàm phán, ký kết các FTA và ban hành nhiều chính sách hỗ trợ. Đơn cử như Nghị định 111 về phát triển công nghiệp hỗ trợ, trong đó da giày là một trong sáu ngành được ưu tiên hưởng chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư sản xuất nguyên phụ liệu. Bên cạnh đó, Chiến lược phát triển ngành Dệt may và Da giày Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2035 đã được phê duyệt, cùng Chương trình phát triển bền vững ngành Dệt May – Da Giày đang được xây dựng, nhằm tạo định hướng phát triển bền vững và lâu dài.
Bộ trưởng Bộ Công Thương phát biểu tại sự kiện
Hiệp hội Da giày – Túi xách Việt Nam cần phối hợp chặt chẽ với các đơn vị chức năng để triển khai Kế hoạch hành động cụ thể. Điều này bao gồm việc đẩy mạnh tuyên truyền các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là Nghị quyết Trung ương 6 (khóa XIII) về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cùng các chiến lược và đề án tái cơ cấu ngành.
Nâng Cao Nhận Thức và Khai Thác Cơ Hội FTA
Việc nâng cao nhận thức và hỗ trợ doanh nghiệp trong việc xây dựng, điều chỉnh chiến lược sản xuất kinh doanh phù hợp với xu hướng thị trường là cực kỳ quan trọng. Các doanh nghiệp cần được trang bị kiến thức để chuyển đổi sang sản xuất, xuất khẩu xanh và bền vững, đồng thời tận dụng hiệu quả các cơ hội từ các FTA như CPTPP, EVFTA, RCEP, VIFTA.
Hiệp hội cần theo dõi sát Chiến lược da giày mới và xu hướng phát triển da giày tuần hoàn của EU, nghiên cứu kinh nghiệm điều chỉnh chính sách từ các cường quốc da giày như Trung Quốc, Ấn Độ, Bangladesh để đề xuất giải pháp phù hợp, bảo đảm tối đa lợi ích quốc gia và doanh nghiệp. Cần có những cảnh báo, định hướng và chia sẻ thông tin kịp thời để tránh bị động trước các điều chỉnh chính sách, quy định mới từ EU và các thị trường toàn cầu. Điều này khẳng định rõ rằng định hướng phát triển công nghiệp dệt may và giày dép nước ta hiện nay không phải là bị động chờ đợi, mà phải là chủ động nắm bắt thông tin và thích ứng.
Thảo luận về hợp tác quốc tế trong ngành dệt may
Đầu tư nâng cấp hệ thống cơ sở dữ liệu các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo và công nghiệp hỗ trợ, trong đó có ngành da giày, sẽ tăng cường kết nối và chia sẻ thông tin, giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Đồng thời, vai trò tư vấn, phản biện chính sách của Hiệp hội cần được phát huy mạnh mẽ, tích cực góp ý vào quá trình xây dựng các cơ chế, chính sách liên quan đến sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu.
Ứng Dụng Công Nghệ Mới và Đẩy Mạnh Xúc Tiến Thương Mại
Phối hợp với các đơn vị chức năng để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp thu chuyển giao các giải pháp, ứng dụng công nghệ mới trong ngành da giày theo xu hướng sản xuất, xuất khẩu xanh, bền vững là một nhiệm vụ cấp thiết. Công nghệ đóng vai trò trung tâm trong việc nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và giảm thiểu tác động môi trường.
Đẩy mạnh tổ chức các hoạt động xúc tiến thương mại, tìm kiếm thị trường, kết nối giao thương cũng là yếu tố quan trọng. Cần hỗ trợ doanh nghiệp dệt may, da giày trong các hoạt động xúc tiến thương mại, đặc biệt đối với các sản phẩm dệt may xanh, tuần hoàn tại thị trường EU và các thị trường tiềm năng khác. Các khóa tập huấn, đào tạo về kỹ năng thâm nhập thị trường mục tiêu và khai thác cam kết ưu đãi trong FTA sẽ giúp doanh nghiệp ứng phó hiệu quả với các rào cản kỹ thuật và biện pháp phòng vệ thương mại.
Các công nghệ mới được áp dụng trong sản xuất giày
Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên cũng nhất trí với kiến nghị thành lập Trung tâm giao dịch phát triển nguyên phụ liệu ngành thời trang Việt Nam tại Bình Dương, đồng thời yêu cầu các đơn vị liên quan khẩn trương rà soát, báo cáo Lãnh đạo Bộ để giải quyết những kiến nghị của Hiệp hội. Bộ Công Thương cam kết sẽ tiếp tục đồng hành cùng Hiệp hội và các doanh nghiệp trong ngành da giày Việt Nam, chủ động phối hợp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu và tham mưu các cấp có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới các cơ chế chính sách nhằm khuyến khích, thúc đẩy sự phát triển của ngành, góp phần đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Rõ ràng, định hướng phát triển công nghiệp dệt may và giày dép nước ta hiện nay không phải là chỉ tồn tại mà là vươn tầm, có chiều sâu và bền vững.
FAQs
1. Tại sao ngành dệt may và giày dép Việt Nam cần thay đổi định hướng phát triển?
Định hướng phát triển công nghiệp dệt may và giày dép nước ta hiện nay không phải là chỉ tập trung vào gia công. Ngành cần thay đổi để nâng cao giá trị gia tăng, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, và thích ứng với các yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế về sản xuất bền vững và trách nhiệm xã hội. Việc chuyển đổi này giúp ngành tăng cường năng lực cạnh tranh và xây dựng thương hiệu riêng.
2. Công nghiệp hỗ trợ yếu kém ảnh hưởng như thế nào đến ngành da giày Việt Nam?
Công nghiệp hỗ trợ yếu kém khiến các doanh nghiệp da giày Việt Nam phải phụ thuộc phần lớn vào nguyên liệu nhập khẩu, làm giảm giá trị gia tăng của sản phẩm và gây khó khăn trong việc đáp ứng quy tắc xuất xứ nội khối theo các hiệp định thương mại tự do (FTA). Điều này cản trở ngành tận dụng tối đa các ưu đãi và hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
3. Việt Nam có những giải pháp nào để thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành dệt may và giày dép?
Để thúc đẩy phát triển bền vững, Việt Nam đang triển khai nhiều giải pháp như: xây dựng trung tâm giao dịch nguyên phụ liệu, ban hành Nghị định 111 hỗ trợ công nghiệp hỗ trợ, phê duyệt Chiến lược phát triển ngành đến năm 2030-2035, và xây dựng Chương trình phát triển bền vững ngành. Đồng thời, Bộ Công Thương và các Hiệp hội tăng cường tuyên truyền, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi sản xuất xanh, ứng dụng công nghệ mới và khai thác hiệu quả các FTA.
4. Vai trò của chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn trong tương lai của ngành là gì?
Chuyển đổi số và phát triển theo hướng kinh tế tuần hoàn đóng vai trò then chốt trong tương lai của ngành dệt may và giày dép. Chúng giúp nâng cao hiệu quả sản xuất, tối ưu hóa tài nguyên, giảm thiểu chất thải và tác động môi trường. Việc áp dụng các công nghệ mới và quy trình sản xuất xanh sẽ giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế, tăng cường năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.
5. Website Converse Brand VN đóng góp gì vào việc chia sẻ thông tin về ngành?
Converse Brand VN cam kết cung cấp thông tin kịp thời và chính xác về tin tức giày, thời trang, dép và sneaker, bao gồm cả những phân tích chuyên sâu về định hướng phát triển công nghiệp dệt may và giày dép nước ta hiện nay không phải là chỉ dựa vào gia công mà còn cần những bước đột phá. Chúng tôi mong muốn trở thành cầu nối thông tin, giúp độc giả và các doanh nghiệp trong ngành nắm bắt xu hướng, chính sách và những cơ hội để cùng phát triển.